Rouwen laten of leren?

Door Jos van den Brand

De plotselinge dood van M. (11) was een drama voor haar familie en haar school. Ze overleed onverwacht aan een hartstilstand. Om haar klasgenoten te ondersteunen in de rouwverwerking besloot de school, met toestemming van de ouders, focussen te gebruiken. Want net als taal en rekenen moet je rouwen leren.

Op een basisschool is er vaak veel zorg en aandacht voor de kinderen rond het moment van overlijden en begraven. Daarna wordt er weer zo snel mogelijk tot de orde van de dag overgegaan. Van de ene kant is dat goed omdat het leven nu eenmaal verder gaat en kinderen baat hebben bij een normaal leef- en werkritme. Van de andere kant weten we dat kinderen vaak in stukjes rouwen en dit ongeveer 2 jaar kan duren. Het komt voor dat een kind pas na verloop van tijd in staat is om zijn verdriet en pijn toe te laten, terwijl de omgeving dan de draad weer heeft opgepakt en er niet meer mee bezig is.
Op de school van M. hebben de kinderen tekeningen gemaakt en teksten geschreven; ook zijn ze bij de uitvaart aanwezig geweest. Daarnaast besloot de school om, na toestemming van de ouders, de klasgenoten van M. een training focussen te laten volgen onder mijn begeleiding. Bij de verantwoording van de aanpak speelde de Amerikaanse psycholoog J. William Worden, hoogleraar aan de Harvard Medical School in Californië, een belangrijke rol.

Rouwen is noodzakelijk

Onder rouw verstaat Worden het proces dat zich voltrekt na een verlies. Het gaat dan niet alleen om het verlies van een geliefde aan de dood, maar ook om echtscheiding, werkeloos worden of het verlies van gezondheid. Worden kiest er bewust voor om het rouwproces, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Kübler-Ross, niet te beschrijven met een indeling in fasen. Een probleem vindt hij dat mensen de stadia niet in een vaste volgorde doorlopen en dat fasen een zekere passiviteit impliceren. Worden voelt zich meer thuis bij Freud, die van mening is dat rouwen het actief verwerken van verdriet is. Freud spreekt dan ook van rouwarbeid. De rouwende heeft volgens Worden vier ‘rouwtaken’ te vervullen. Als deze taken niet afgemaakt worden, kan dit verdere groei en ontwikkeling belemmeren.
Voor deze groep is er bijvoorbeeld de hulpgroep “Verlaat Verdriet” bij de Landelijke Stichting Rouwbegeleiding in Utrecht. Deze hulpgroep richt zich op mannen en vrouwen die voor hun twintigste een of beide ouders verloren hebben, dat niet goed hebben verwerkt en daar op latere leeftijd last van hebben gekregen. De verwerking is bemoeilijkt doordat ze weinig betrokken zijn geweest bij het afscheid of uit logeren werden gestuurd. Sommigen mochten zelfs niet eens bij de begrafenis zijn. Ook is weinig tot niets gedaan om de herinnering aan hun vader of moeder levend te houden. Dit leidde op latere leeftijd tot klachten en problemen in werk en relaties. Ze lopen uiteen van allerlei angsten en depressies tot aan een gebrek aan zelfvertrouwen, burn-out, schuld- en schaamtegevoelens en verlatings- en bindingsangst. Op latere leeftijd moest het verdriet alsnog worden verwerkt. Rouwen is noodzakelijk en als dat onvolledig gebeurt, leidt dat vroeg of laat tot problemen.

De vier rouwtaken

De vier taken die Worden onderscheidt zijn:

  1. Het aanvaarden van verlies.
  2. Het verwerken van de pijn.
  3. Het zich aanpassen aan een leven waarin de overledene ontbreekt.
  4. De overledene emotioneel een plaats geven en de draad van het leven weer oppakken.

Het is bekend dat focussen allerlei innerlijke processen kan ondersteunen, maar geldt dat ook voor rouwverwerking? Worden zegt over taak 2: “Iemand die de tweede taak, het doorleven van de pijn, ontkent, wil de pijn niet voelen. Mensen kunnen op twee manieren deze taak verzaken. De meest voor de hand liggende is het negeren van hun gevoelens en het ontkennen van de aanwezige pijn.”
Frappant is dat Gendlin hetzelfde zegt over het omgaan met negatieve gevoelens in het algemeen: “What is split off, not felt, remains the same. When it is felt, it changes. Most people don’t know this! They think that by not permitting the feeling of their negative ways, they make themselves good. On the contrary, that keeps these negative static, the same from year to year. A few moments of feeling it in your body allows it to change. If there is something bad, sick or unsound, let inwardly breathe. That’s the only way it can evolve and change into the form it needs.”
Je zou dus kunnen zeggen dat een rouwende tijdens het focussen bezig is met het verwerken van de pijn en het verdriet die onlosmakelijk verbonden zijn met het verlies. De rouwende ontkent de gevoelens niet en tracht er een goede verhouding toe te vinden. Door regelmatig met aandacht bij de pijn en het verdriet te zijn worden deze doorleefd en kunnen ze minder worden.

Focussen met rouwende kinderen

De Nederlandse orthopedagogen Petra Penning en Annet Weijers, gespecialiseerd in de begeleiding van rouwende kinderen, hebben nog een vijfde rouwtaak toegevoegd. Ze omschrijven deze taak als volgt: “Dit is een preventieve taak, dus eigenlijk alles wat je kunt doen met kinderen wanneer ze nog niet direct met dood en rouw zijn geconfronteerd. Het kan een voorbereiding zijn op mogelijke verliezen die ze nog in hun leven krijgen.” Met focussen kun je ook invulling geven aan deze rouwtaak. Kinderen leren luisteren naar zichzelf en hoe ze kunnen omgaan met negatieve en positieve gevoelens. Een kunst die ook bij het verwerken van verliezen van pas zal komen.

Hoe verliep de training?

De kinderen hebben acht weken lang, een keer per week, een les in focussen gehad. De opbouw van een les is als volgt: senso-motorische oefening, aandacht naar binnen richten, een opdracht en tekenen, luisterend spiegelen en afsluiting. Tijdens deze lessen is stap voor stap gewerkt naar het contact maken met de felt sense en deze symboliseren door middel van tekenen. Tijdens de zesde bijeenkomst werd de opdracht gegeven om een felt sense uit te nodigen die hoort bij iets negatiefs uit je leven van vroeger of nu. Bij de groep van 25 kinderen kwamen toen verschillende onderwerpen op papier: een opa met longkanker, verliezen met sport, misselijk worden tijdens een autorit naar de camping, de dood van een huisdier en bij een paar kinderen de dood van M.
Mag je nu hieruit afleiden dat de training niet heeft gewerkt omdat maar een paar kinderen aan M. dachten? We weten dat kinderen rouwen in stukjes en dat hun eigen innerlijke proces wel aangeeft wanneer er aandacht voor rouwen nodig is . Het mooie van focussen met een klas is dat er ruimte geboden wordt om er bij te zijn als de pijn en het verdriet zich aandienen. Zo wordt het eigen proces van de kinderen gerespecteerd en de aandacht voor rouwverwerking niet afgedwongen. Je reikt kinderen een houding aan waarbij ze verdriet en pijn niet ontkennen noch er volledig door overweldigd worden. Met respect voor het eigen proces van het kind wordt er een ruimte geschapen waarin kinderen kunnen rouwen als ze er aan toe zijn. Daardoor kan focussen een belangrijke bijdrage leveren aan de rouwverwerking op de basisschool. Want net als taal en rekenen moet je rouwen leren.

Adressen

  • St. Achter de Regenboog
    030-2334141,
    ma. t/m vr. 9.00 tot 12.00 uur
    www.achterderegenboog.nl
    Begeleiding van kinderen, jongeren, ouders en leerkrachten.
  • Landelijke Stichting Rouwbegeleiding
    Postbus 13189
    3507 LD Utrecht
    030-2761500 (op werkdagen tussen 9:00 en 12:00)
    http://www.landelijksteunpuntrouw.nl/