Focussen door kinderen

oktober 2009

Door: Harriët Teeuw

Focussen door kinderen

Kinderen die focussen leren luisteren naar hun eigen wijsheid. Volwassenen die kinderen begeleiden en van focussen weten, kunnen samen met het kind op een respectvolle manier bij de innerlijke eigen wijsheid zijn en het ruimte geven. Het geeft het kind de kans zijn zelfoplossend vermogen naar buiten te brengen en zich er naar te gaan gedragen. Focussen door zowel de volwassene als het kind kan bijdragen tot een goede, ontspannen, heldere en ook begrensde omgang met elkaar, waarin ieder tot zijn recht kan komen.

Wat is focussen?

Focussen betekent onze vriendelijke aandacht richten op dat wat er zich binnen in ons afspeelt, onze innerlijke reacties op dat wat we meemaken of meegemaakt hebben.
Focussen is er voor iedereen, we zijn met de vaardigheid geboren en de meesten van ons leren het af als we naar school gaan en leren beredeneren. Met focussen maken we gebruik van een lichamelijk gevoel (felt sense) bijvoorbeeld een steen op de maag of een brok in je keel. In plaats van ervan weg, gaan we met de aandacht er naar toe. Door er met vriendelijke aandacht en zonder oordelen bij te zijn, gebeurt er al iets en kom je er meer over te weten. Het resultaat is vaak opluchting, ook al komt er iets waar je niet blij mee bent en het geeft een nieuwe frisse kijk op het geheel.
Focussen is iets wat een kind of volwassene zelf doet. Je kunt niet door een ander gefocust worden. Wel kan een begeleider of therapeut samen met de focusser er bij zijn en er naar luisteren. Dat bevordert het focusproces. Hoewel je focussen alleen kunt doen, is een reactie van cursisten vaak: “Het gaat thuis alleen zoveel moeilijker dan hier samen in de cursus”. Gendlin verklaart dit door te stellen dat wij mensen interactieve wezens zijn en dat focussen daarom beter lukt met z’n tweeën of in een groepje, dan is er een focusser en een luisteraar. Van de luisteraar wordt verwacht dat deze op een empatische manier aanwezig kan zijn, zonder in te vullen of te oordelen.

Korte geschiedenis

Focussen is ontwikkeld door Eugene T. Gendlin Ph.D. in de zestiger jaren en komt vanuit de richting van de cliëntgerichte benadering van Rogers. Gendlin ontdekte het focussen toen hij onderzoek deed naar de succesvolle cliënt. Hij bestudeerde wat de succesvolle cliënt precies deed, werkte dit uit in 6 stappen en maakte het leerbaar en toegankelijk voor iedereen.
Marta Stapert heeft sinds eind jaren tachtig, als kinderpsychotherapeut in een school voor Speciaal Onderwijs, focussen voor kinderen ontwikkeld, zowel in psychotherapie als in gezin, school, speciaal onderwijs, kinderdagverblijf, kinderbeschermingsinstelling en kinderziekenhuis.
Het betreft individueel omgaan met kinderen in therapie en in dagelijkse situaties in gezin en school, alsook het groepsgewijs aanleren van focussen en focussen in de groep bij bijzondere gelegenheden. Het focussen met kinderen wordt in vele landen toegepast in de meest uiteenlopende instituties en culturen.
Het gaat altijd om een bepaalde manier van leven die op een of andere manier onderbroken is. Het lichaam wil voortdurend deze oorspronkelijke manier van leven terugvinden. En als je dat een beetje de kans geeft, gebeurt dat ook. Dat is waar we werkelijk naar op zoek zijn: de energie en de manier van leven die er de hele tijd al had moeten zijn – en niet de oorzaak waardoor het is blijven steken.

Gene Gendlin

 

Wat heeft het focussen de therapeut te bieden?

Focussen kun je gebruiken als manier voor zelfreflectie, zoals hier in het volgende voorbeeld.
Een therapeut had het gevoel dat één van de jongens in haar groep haar werkelijk haatte. Hij maakte het haar erg moeilijk met zijn opstandig gedrag. In een focusproces, samen met haar focuspartner, vond ze het lijfelijk ervaren gevoel hoe zij het gedrag van deze jongen ervoer. In haar innerlijke, milde aandacht vond ze een pijnlijk gevoel in haar borst, beklemd als in een wurggreep. Op de vraag: “hoe lang ken je dit gevoel al?” kwam er langzaamaan een oude herinnering boven. Deze vroegere ervaring had veel overeenkomsten met de ervaring met deze lastige jongen. Door er aandacht aan te geven kon dit zich loskoppelen. De volgende dag waren er geen aanvaringen. Nog onlangs vertelde ze me dat ze dikke vriendjes geworden waren. Door aandacht te geven aan het lijfelijk ervaren gevoel, het te vertrouwen dat het iets te melden heeft en het te laten spreken, kan de innerlijke spanning oplossen. Daardoor verandert gedrag en wordt een andere wijze van contact mogelijk. Er kan zich een positieve betrekking met jezelf en met het kind ontwikkelen.

Wat je kunt doen

  • Besteed aandacht aan het lijfelijk gevoel over iets en luister naar de betekenis ervan.
  • Dit kan ook kort zijn als je het druk hebt.

Een therapeut die zelf kan focussen kan een kind (of volwassenen) helpen contact met het lichamelijk gevoel te maken (felt sense) en er samen naar luisteren, erkennen en de gelegenheid geven het te uiten.

Focussen door kinderen

Focussen is voor kinderen in principe hetzelfde als voor volwassenen. We helpen het kind vriendelijk aandacht te geven aan dat wat zich van binnen afspeelt waardoor ze er vat op kunnen krijgen. Het is verrassend hoe gemakkelijk en spontaan kinderen hierop kunnen reageren. Als het kind verbinding gekregen heeft met wat het van binnen over iets voelt, is de volgende stap dat dit gevoel wordt uitgedrukt, dat je het kind uitnodigt om te zoeken naar de symbolisering die erbij past. Symboliseren van het innerlijk ervaren helpt het kind om vat te krijgen op zijn eigen wereld en dat wat er om hem heen gebeurt. Daardoor kan zijn of haar gedrag open en flexibel blijven.
In hun “alsof spel zijn kinderen voortdurend bezig met het symboliseren van hun binnen- en buitenwereld.
We kunnen hen verschillende expressievormen aanreiken, bijvoorbeeld: woorden, bewegen, geluid maken en kleuren of tekenen. Omdat jonge kinderen zich nog niet zo gemakkelijk in woorden uit kunnen drukken, kunnen wij als volwassenen voorzichtig woorden geven aan dat wat het kind ervaart. Zelfs voor baby’s geeft dit een oplossend effect als de juiste verwoording gevonden is. Juist kleuren en tekenen is voor de jonge kinderen gemakkelijk bruikbaar en spreekt de meeste kinderen aan. Het innerlijk beleven dat voorheen niet, of op ineffectieve wijze in hun gedrag tot uitdrukking kwam, komt weer in beweging. Door het symboliseren middels kleur en met de beweging van de hand ontwikkelt zich in het kind een proces van loslaten. Dit symboliseren van “hoe het van binnen is” door tekenen en kleuren kun je zowel aan een kind alleen als in de groep aanbieden.
Focussen is niet alleen bedoeld voor kinderen met moeilijke ervaringen in hun leven en met lastig gedrag. Het geeft een kind zekerheid en zelfvertrouwen omdat het zijn oplossend vermogen versterkt. Het kind wordt rustiger en het concentratie- en opnemingsvermogen neemt toe met betere schoolprestaties. In gezin en groep ontstaat meer harmonie.
In de tekening hieronder verwoordt een 11-jarig meisje, dat deelneemt aan een weerbaarheidcursus, welke verandering het focusproces haar gebracht heeft. Eerst was ze met haar aandacht bij een verdrietig, boos en rot gevoel, ze schreef dit in een blauwe druppel. Toen ze daarbij was geweest met haar aandacht kwam er weer ruimte voor andere gevoelens en schreef ze blij, opgelucht en rustig van binnen in een gele cirkel met stralen naar buiten.
In het omgaan met kinderen vullen we nooit in wat de betekenis van een tekening is, het kind weet zelf hoe het is en wat klopt.

Op een praktijkschool werk ik met pubers als Beeldend Begeleider (in opleiding). Een leerlinge van 14 vraagt aandacht met allerlei lichamelijke pijntjes en ook zorgen om haar moeder. Ik bied haar weerstand materiaal aan omdat ik vermoed dat ze in een gevoel van onmacht blijft hangen en ik haar haar eigen kracht wil laten ervaren.
Ik heb haar uitgenodigd de steen (gasbeton) kapot te gooien en daar een mooi stuk uit te kiezen om te bewerken als monument voor haar kracht. Ik vraag haar voordat ze gaat gooien te denken aan iets of iemand waar ze boos op is. Dan vraag ik haar of ze die boosheid ook ergens in haar lichaam kan voelen. Ze geeft aan dat ze dat in haar buik voelt. Het is daar zwaar en donker. Dan vraag ik haar met haar aandacht bij die plek in haar buik te zijn en dan te gooien. Als ze gegooid heeft vraag ik haar na te gaan hoe het nu in haar buik voelt. Opgelucht, zegt ze. Uit eigen beweging heeft ze haar naam en de datum van het gooien er in gegraveerd. Alsof die datum een keerpunt in haar leven is.

Wat je kunt doen

  • Vraag het kind (of de groep kinderen) wat er op dit moment van binnen gebeurt, hoe het zich voelt en waar dat in zijn lijf zit.
  • Vraag het kind wat voor kleuren, vorm of beweging daarbij horen.
  • Nodig het kind uit om die kleuren op het papier te brengen waarbij de hand weet hoe die bewegen wil.

Het aanbieden om samen te luisteren naar wat er van binnen is blijft altijd een uitnodiging, het kind bepaalt of het wel of niet gebeurt.

Kinderen die focussen…

  • leren dat zij zelf de baas zijn over hun emoties en concentreren zich beter op de taken waar ze mee bezig zijn.
  • leren hun problemen te hanteren in plaats van ze te ontkennen of erdoor overspoeld te raken.
  • leren om meer naar andere kinderen te luisteren en zich in de ander in te leven. Het vergroot hun sociale competentie.
  • maken op een diep innerlijk niveau verbinding met zichzelf en leren hun gevoelens op een acceptabele manier uit te drukken.
  • luisteren naar wat er bij hen van binnen speelt. Door deze gerichte, respectvolle aandacht krijgen zij vat op hun soms moeilijke, boze, angstige of agressieve emoties. Daardoor gaan zij zich milder uiten.
  • geven gerichte aandacht aan hun vragen en problemen, waardoor gedragsverandering zichtbaar wordt. Zij leren verantwoordelijkheid te nemen.
  • leren vertrouwen te hebben in hun eigen capaciteiten en leren na te gaan wat voor hen juist en eerlijk is. Het vergroot hun emotioneel welbevinden.
  • vinden zélf oplossingen voor hun problemen en ontwikkelen daardoor het zelfsturend vermogen.
  • vinden dat fijn. Ze worden zelfstandiger door het ervaren van eigen competentie.

 

Stichting KinderFocussen
www.kinderfocussen.info
Children’s Focusing Corner
www.focusing.org/children
The Focusing Institute
www.focussen.nl

LITERATUUR

Gendlin, Eugene T
Focussen, gevoel en je lijf, 1986
Uitg. De Toorts, Haarlem, ISBN 90 6020 328 3

Weiser Cornell, Ann
De kracht van focussen, 1998
Uitg. De Toorts, Haarlem, ISBN 90 6020 776 9

Verliefde, Erik en Stapert, Marta
De kunst van het luisteren, communiceren met kinderen op school en thuis, 2003
Uitg. ACCO, Leuven, ISBN 90 334 52995